اخلاق در هنر ( بخش دوم ) / حسین نخعی

در ﺑﺨﺶ اول ﺗﻌﺎرﯾﻔﯽ از ﻫﻨﺮ و اﺧﻼق ﻣﻄﺮح ﺷﺪ ﮐﻪ ﻣﻮرد ﺗﻮاﻓﻖ اﮐﺜﺮﯾﺖ ﻓﻼﺳﻔﻪ و اﻧﺪﯾﺸﻤﻨﺪان اﺳﺖ .ﺗﻨﻬﺎ ﺑﺎ ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﺗﻌﺎرﯾﻒ و ﻣﻘﺎﯾﺴﻪ ﺣﻮزه ﻫﺎي ﻣﻮرد ﺑﺤﺚ در ﻫﺮ ﺗﻌﺮﯾﻒ، ﺧﻮاﻧﻨﺪه ﻣﯽ ﺗﻮاﻧﺪ ﭘﯿﺸﺒﯿﻨﯽ ﮐﻨﺪ ﮐﻪ ﺣﺎﺻﻞ ورود ﻫﺮ ﯾﮏ از ﻣﻔﺎﻫﯿﻢ ﻓﻮق ﺑﻪ ﺗﻌﺎرﯾﻒ ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ ﺑﺨﺶ دﯾﮕﺮ، ﻣﯽ ﺗﻮاﻧﺪ واﺟﺪ ﭼﻪ ﺗﻀﺎرب و ﺗﻮاﻓﻖ آراﯾﯽ ﺑﺎﺷﺪ .در اداﻣﻪ، ﺑﻪ ارﺗﺒﺎط ﻣﯿﺎن اﺧﻼق و ﻫﻨﺮ از دﯾﺪﮔﺎه ﻓﻼﺳﻔﻪ ﺑﺎﺳﺘﺎن و اﻧﺪﯾﺸﻤﻨﺪان ﻏﺮب ﺧﻮاﻫﯿﻢ ﭘﺮداﺧﺖ و ﺳﯿﺮ ﻗﻀﺎوت در ﻣﻮرد ﻫﻨﺮ را از دﯾﺪﮔﺎه آﻧﺎن ﺑﺮرﺳﯽ ﺧﻮاﻫﯿﻢ ﮐﺮد .دﯾﺪﮔﺎﻫﯽ ﮐﻪ در ﻧﻬﺎﯾﺖ ﺑﺎﻋﺚ ﺷﮑﻞ ﮔﯿﺮي دو ﻃﯿﻒ و دو ﻗﻄﺐ ﮐﺎﻣﻼً ﻣﺘﻔﺎوت در ﻣﻘﻮﻟﻪ ﻫﻨﺮ و اﺧﻼق ﮔﺮدﯾﺪ . ﻫﻨﺮ از دﯾﺪ ﺣﮑﻤﺎ و ﻓﻼﺳﻔﻪ ﺑﺴﯿﺎري از ﺣﮑﻤﺎ و ﻓﻼﺳﻔﻪ ﻫﻨﮕﺎﻣﯽ ﮐﻪ ﺳﺨﻦ از ﻫﻨﺮ ﻣﯽ رود اﯾﻦ ﻣﻮﺿﻮع را ﺑﺎ زﯾﺒﺎﯾﯽ ﭘﯿﻮﻧﺪ ﻣﯿﺪﻫﻨﺪ .اﻓﻼﻃﻮن ﺑﺮاي زﯾﺒﺎﯾﯽ ﺳﺮﭼﺸﻤﻪ اي ﺳﺮﻣﺪي ﻗﺎﺋﻞ اﺳﺖ .اﯾﺪه زﯾﺒﺎي ﻣﻄﻠﻖ از ﻧﻈﺮ او اﯾﺪه ﭘﺪﯾﺪه ﻫﺎي واﺑﺴﺘﻪ ﺑﻪ ﮐﻞ اﺳﺖ . زﯾﺒﺎﯾﯽ از ﻧﮕﺎه اﻓﻼﻃﻮن، زﯾﺒﺎﯾﯽ ﻃﺒﯿﻌﯽ اﺳﺖ ﮐﻪ در آن اﯾﺪه زﯾﺒﺎﯾﯽ ﺑﯿﺎن ﺷﺪه اﺳﺖ، ﻫﻨﺮ ﻧﯿﺰ ﺗﻘﻠﯿﺪ از ﻃﺒﯿﻌﺖ اﺳﺖ . دﻧﯿﺎي اﯾﺪه ﻫﺎ ﻣﻈﻬﺮ ﮐﻤﺎل اﺳﺖ و ﻧﻈﺎﻣﯽ ﻫﻤﺎﻫﻨﮓ دارد .زﯾﺒﺎﯾﯽ در ﻣﮑﺎﻟﻤﻪ ﻫﺎي اﻓﻼﻃﻮن ﻓﻘﻂ در آﺛﺎر ﻫﻨﺮي ﻣﺠﺴﻢ ﻧﻤﯽ ﺷﻮد .آﻧﭽﻪ ﻣﺎ اﻣﺮوز اﺛﺮ ﻫﻨﺮي ﻣﯽ ﺧﻮاﻧﯿﻢ ﺑﺮاي اﻓﻼﻃﻮن ﯾﮑﯽ از ﻧﺘﯿﺠﻪ ﻫﺎي ﮐﺎر و ﺗﻮﻟﯿﺪ آدﻣﯽ اﺳﺖ (ﯾﺎ ﻓﻦ ﺟﺎي ﻣﯽ ﮔﺮﻓﺖ و ﻫﯿﭻ ﺗﻔﺎوﺗﯽ ﺑﺎ دﯾﮕﺮ ﻓﺮآورده ﻫﺎي ﻓﻦ آوري اﻧﺴﺎﻧﯽ Tekhne) «ﺗﺨﻨﻪ»ﮐﻪ در ﺣﺪ ،( ﻧﺪاﺷﺖ .اﻓﻼﻃﻮن ﺑﺎرﻫﺎ در آﺛﺎرش زﯾﺒﺎﯾﯽ را از دﯾﺪﮔﺎه ﺳﻮدﻣﻨﺪي ﺑﺮرﺳﯽ ﮐﺮده اﺳﺖ .در رﺳﺎﻟﻪ )ﺿﯿﺎﻓﺖ اﻓﻼﻃﻮن زﯾﺒﺎﯾﯽ را ﺑﺎ ﻋﺸﻖ ﺗﻮﺻﯿﻒ ﻣﯽ ﮐﻨﺪ و آن را ﻣﻌﻠﻮل ﻋﺸﻖ ﻣﯽ ﺧﻮاﻧﺪ.

ﺑﻪ ﻧﻈﺮ اﻓﻼﻃﻮن ﻫﻨﺮ و آﻓﺮﯾﻨﺶ زﯾﺒﺎﯾﯽ ﻣﺤﺼﻮل از ﺧﻮد ﺑﻪ درﺷﺪﮔﯽ ﻫﻨﺮﻣﻨﺪ در ﻟﺤﻈﻪ آﻓﺮﯾﻨﺶ ﻫﻨﺮي اﺳﺖ .در آﺛﺎر اﻓﻼﻃﻮن ﺑﺮداﺷﺘﯽ ﮐﺎرﮐﺮد ﮔﺮا از اﺛﺮ ﻫﻨﺮي اراﺋﻪ ﻣﯽ ﮔﺮدد و ﺑﻪ ﻫﻤﯿﻦ ﺳﺒﺐ اﺛﺮ ﻫﻨﺮي ﺑﺮ اﺳﺎس ﺳﻮد و زﯾﺎﻧﺶ ﻣﻮرد داوري ﻗﺮار ﻣﯽ ﮔﺮد .اﻓﻼﻃﻮن ﻣﻌﺘﻘﺪ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺷﺎﻋﺮ )ﻫﻨﺮﻣﻨﺪ (ﺑﺎﯾﺪ در اﺷﻌﺎر ﺧﻮد ﻣﻄﻠﺒﯽ را ﺑﯿﺎورد ﮐﻪ ﺑﻪ ﺣﮑﻢ ﻗﺎﻧﻮن ﺷﺎﯾﺴﺘﻪ و زﯾﺒﺎ و ﺧﻮب ﺑﺎﺷﺪ. ﻫﻨﺮ از دﯾﺪ ﺳﻘﺮاط ﯾﮑﯽ از ﺣﮑﻤﺎي ﺑﺎﺳﺘﺎن ﮐﻪ از ﻧﻈﺮ اﺧﻼﻗﯽ ﺑﻪ ﻣﻮﺿﻮع ﻫﻨﺮ ﻣﯽ ﻧﮕﺮد ﺳﻘﺮاط اﺳﺖ .او ﻣﻌﺘﻘﺪ اﺳﺖ ﮐﻪ اﻧﺴﺎن ﺑﻪ دﻧﺒﺎل زﯾﺒﺎﯾﯽ روح و ﻓﻀﯿﻠﺖ اﺳﺖ ازﯾﻦ رو در اﻧﺪﯾﺸﻪ ﺳﻘﺮاط وﺣﺪت زﯾﺒﺎﯾﯽ و ﻧﯿﮑﯽ ﻧﻤﻮد ﯾﺎﻓﺘﻪ اﺳﺖ .از ﻧﻈﺮ ﺳﻘﺮاط زﯾﺒﺎﯾﯽ ﭼﯿﺰي اﺳﺖ ﮐﻪ ﺳﻮدﻣﻨﺪ ﺑﺎﺷﺪ و ﺑﻪ ﻫﻤﯿﻦ ﺳﺒﺐ در دوره ﺑﺎﺳﺘﺎن از ﻫﻤﻪ ﻣﻬﺎرت ﻫﺎ ذﯾﻞ ﻋﻨﻮان )ﺗﺨﻨﻪ (ﺑﻪ ﻣﻌﻨﺎي ﻫﻨﺮ ﯾﺎد ﻣﯽ ﺷﻮد.

ﻫﻨﺮ از دﯾﺪ ارﺳﻄﻮ
ارﺳﻄﻮ ﻧﯿﺰ در ﮐﺘﺎب )ﻓﻦ ﺷﻌﺮ (ﺑﻪ ﻣﻮﺿﻮع ﻫﻨﺮ ﻣﯽ ﭘﺮدازد از ﻧﻈﺮ ارﺳﻄﻮ، ﻫﻨﺮ ﺗﻘﻠﯿﺪ زﯾﺒﺎﯾﯽ ﻃﺒﯿﻌﺖ و ﯾﮏ ﻓﺮاﯾﻨﺪ آﻓﺮﯾﻨﻨﺪﮔﯽ اﺳﺖ .در ﻫﻨﺮ ﺑﺎﯾﺪ واﻗﻌﯿﺖ ﭼﻨﺎن ﻣﺎﻧﻨﺪه ﺳﺎزي ﺷﻮد ﮐﻪ ﺗﻮﻫﻢ ﺧﻮد واﻗﻌﯿﺖ را ﺑﺮاﻧﮕﯿﺰد .از ﻣﻨﻈﺮ ارﺳﻄﻮ، ﻫﻨﺮ را ﻧﺘﯿﺠﻪ ﺧﺮد ﻣﯽ داﻧﺪ ﺑﻨﺎﺑﺮاﯾﻦ ﻫﻨﺮ آﻓﺮﯾﻨﺶ ﻋﻘﻼﻧﯽ ﭼﯿﺰي ﺑﺮ اﺳﺎس ﻫﺪﻓﯽ اﺳﺖ. ﺳﻘﺮاط، اﻓﻼﻃﻮن و ارﺳﻄﻮ ﺑﺮ ﻧﻈﻢ و ﺗﻨﺎﺳﺐ در اﺛﺮ ﻫﻨﺮي ﺗﺎﮐﯿﺪ دارﻧﺪ و اﺛﺮ ﻫﻨﺮي را ﺧﻮاه ﺗﻘﻠﯿﺪي از ﺗﻘﻠﯿﺪ آﻧﮕﻮﻧﻪ ﮐﻪ ارﺳﻄﻮﻣﯽ –اﯾﺪه ﺑﺎﺷﺪـ آﻧﮕﻮﻧﻪ ﮐﻪ اﻓﻼﻃﻮن ﻣﻌﺘﻘﺪ اﺳﺖ و ﺧﻮاه ﺑﺎزآﻓﺮﯾﻨﯽ و ﺑﺎزﺳﺎزي ﺑﺨﺮداﻧﻪ ﺑﺎﺷﺪ اﻧﮕﺎرد ﺑﻪ ﺳﻮدﻣﻨﺪي و ﻧﯿﮑﯽ ﭘﯿﻮﻧﺪ ﻣﯽ دﻫﻨﺪ و ﺑﻨﺎﺑﺮاﯾﻦ در ﻧﺰد آﻧﺎن ﺑﻪ ﻧﻮﻋﯽ ﻫﻨﺮ ﺑﺎ اﺧﻼق ﮔﺮه ﻣﯽ ﺧﻮرد . دﯾﺪﮔﺎه ﻓﻠﻮﻃﯿﻦ درﺑﺎره ﻫﻨﺮ ﻓﻠﻮﻃﯿﻦ ﻧﯿﺰ ﮐﻪ از ﺣﮑﻤﺎي ﺑﺎﺳﺘﺎن ﺑﻪ ﺷﻤﺎر ﻣﯽ رود در اﯾﻦ ﻣﻮﺿﻮع ﺑﺎ آﻧﺎن ﻫﻢ داﺳﺘﺎن اﺳﺖ ﮐﻪ زﯾﺒﺎﯾﯽ و ﻧﯿﮑﯽ ﻋﯿﻦ ﯾﮑﺪﯾﮕﺮﻧﺪ .او زﯾﺒﺎﯾﯽ را ﺑﺎ روح اﻧﺴﺎﻧﯽ ﻣﻤﺰوج ﻣﯽ داﻧﺪ و زﯾﺒﺎﯾﯽ را زﻧﺪﮔﯽ راﺳﺘﯿﻦ روح ﻣﯽ ﺷﻨﺎﺳﺪ و ﻣﻌﺘﻘﺪ اﺳﺖ ﺑﺮاي دﺳﺖ ﯾﺎﺑﯽ ﺑﻪ زﯾﺒﺎﯾﯽ و ﻧﯿﮑﯽ، ﻫﻨﺮﻣﻨﺪ ﺑﺎﯾﺪ ﺳﺎﻟﮏ درون ﺧﻮﯾﺶ ﮔﺮدد و ﺗﺎ روح را از آﻟﻮدﮔﯽ ﻫﺎ ﭘﺎك ﻧﮑﻨﺪ و ﺻﯿﻘﻞ ﻧﺪﻫﺪ و در آﯾﻨﻪ روح ﺗﺎﻣﻞ ﻧﻨﻤﺎﯾﺪ ﺻﻔﺎﯾﯽ ﺣﺎﺻﻞ ﻧﮕﺮدد و زﯾﺒﺎﯾﯽ را ﻧﺨﻮاﻫﺪ دﯾﺪ .ﺑﻨﺎﺑﺮاﯾﻦ از دﯾﺪﮔﺎه وي ﻧﯿﺰ ﻫﻨﺮ ﺑﺎ اﺧﻼق و ﻋﺮﻓﺎن ﭘﯿﻮﻧﺪ ﻣﯽ ﺧﻮرد. درﺑﺎره اﺧﻼق و ﻫﻨﺮ«راﺑﺮت ﮔﺮﺳﺘﺴﺘﻪ»دﯾﺪﮔﺎه از ﻣﻨﻈﺮ ﻣﺘﻔﮑﺮان ﻗﺮون وﺳﻄﯽ ﻧﯿﺰ ﻣﯿﺎن زﯾﺒﺎﯾﯽ و ﻧﯿﮑﯽ راﺑﻄﻪ اي ﻣﺴﺘﺤﮑﻢ ﺑﺮﻗﺮار ﺑﻮد ﻫﺮ ﭼﻨﺪ ﺑﺮﺧﯽ از (زﯾﺒﺎﯾﯽ RobertGrosseteste) ﻣﺘﻔﮑﺮان اﯾﻦ دوره ﻣﯿﺎن زﯾﺒﺎﯾﯽ وﻧﯿﮑﯽ ﺗﻤﺎﯾﺰ ﻗﺎﺋﻞ ﻣﯽ ﺷﺪﻧﺪ، راﺑﺮت ﮔﺮﺳﺘﺴﺘﻪ را ﺑﻪ ﺧﺪا ﻧﺴﺒﺖ ﻣﯽ داد و ﻣﯽ ﻧﻮﺷﺖ :ﭼﻨﺎﻧﭽﻪ ﮐﺴﯽ ﺧﻮاﻫﺎن دﺳﺖ ﯾﺎﻓﺘﻦ ﺑﻪ زﯾﺒﺎﯾﯽ و ﻧﯿﮑﯽ ﺑﺎﺷﺪ ﺑﺎﯾﺪ ﮔﻔﺖ ﮐﻪ زﯾﺒﺎﯾﯽ و ﻧﯿﮑﯽ ﻫﺮ دو ﯾﮏ ﭼﯿﺰ واﺣﺪ اﺳﺖ .ﺧﺪاي ﻣﺘﻌﺎل ﻧﯿﮑﻮ ﻧﺎﻣﯿﺪه ﻣﯽ ﺷﻮد زﯾﺮا ﮐﻪ ﺑﻪ ﻫﺮ ﭼﯿﺰ ﻫﺴﺘﯽ ﻋﻨﺎﯾﺖ ﻣﯽ ﮐﻨﺪ و از آن ﺟﺎ ﮐﻪ ﻧﯿﮑﻮﺳﺖ، ﭘﯿﻮﺳﺘﻪ ﻣﯽ اﻓﺰاﯾﺪ، ﺗﮑﺎﻣﻞ ﻣﯽ ﺑﺨﺸﺪ و ﻣﺤﻔﻮظ ﻧﮕﺎه ﻣﯽ دارد .اﻣﺎ ﺧﺪاي ﻣﺘﻌﺎل ﻫﻢ زﻣﺎن، در ﻫﺮ ﭼﯿﺰي زﯾﺒﺎﺳﺖ و اﯾﻦ ﭼﯿﺰﻫﺎ ﺧﻮاه ﺑﻪ ﺗﻨﻬﺎﯾﯽ و ﺧﻮاه در ﮐﻨﺎر ﻫﻢ زﯾﺒﺎ ﻫﺴﺘﻨﺪ از ﻣﻨﻈﺮ ﻣﺘﻔﮑﺮان ﻗﺮون وﺳﻄﯽ، زﯾﺒﺎﯾﯽ ﮐﺎﻣﻞ و ﻣﺎوراي ﻃﺒﯿﻌﯽ، ﺧﺪاﺳﺖ و ﺷﻨﺎﺧﺖ زﯾﺒﺎي ﮐﺎﻣﻞ و ﻣﻄﻠﻖ ﻣﺎ را ﺑﻪ ﻋﻘﻞ ﻧﺰدﯾﮏ ﻣﯽ ﮐﻨﺪ. در دوران ﺟﺪﯾﺪ ﻧﯿﺰ ﺑﺮﺧﯽ از ﺗﻌﺎرﯾﻒ ﺣﮑﻤﺎي ﺑﺎﺳﺘﺎن درﺑﺎره زﯾﺒﺎﯾﯽ و ﻫﻨﺮ ﻣﻮرد اﺳﺘﻔﺎده ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺖ .ﺑﻪ ﻋﻨﻮان (ﮐﻪ ﺑﻨﯿﺎن ﮔﺬار زﯾﺒﺎﯾﯽ ﺷﻨﺎﺳﯽ ﺧﻮاﻧﺪه ﻣﯽ ﺷﻮد، زﯾﺒﺎﯾﯽ ﺑﺎ ﺗﻮازن ﺑﯿﻦ BaumCarten)ﻣﺜﺎل در ﻧﻈﺮ ﺑﺎوم ﮐﺎرﺗﻦ ﻧﻈﺎم اﺟﺰا ﻧﺴﺒﺖ دارد و ﻋﺎﻟﯽ ﺗﺮﯾﻦ ﺗﺤﻘﻖ زﯾﺒﺎﯾﯽ در ﻃﺒﯿﻌﺖ اﺳﺖ و ﺗﻘﻠﯿﺪ از ﻃﺒﯿﻌﺖ ﻋﺎﻟﯽ ﺗﺮﯾﻦ ﻣﺴﺌﻠﻪ ﻫﻨﺮ اﺳﺖ. ﺑﻪ ﺻﻮرت ﺧﻼﺻﻪ، از ﻧﻈﺮﯾﺎت ﺑﺎﻻ ﻣﯽ ﺗﻮان اﺳﺘﻨﺒﺎط ﮐﺮد ﮐﻪ از دوران ﺑﺎﺳﺘﺎن ﺗﺎ اواﺧﺮ ﻗﺮون وﺳﻄﯽ، ﺑﻪ دﻟﯿﻞ ﻣﺤﻮرﯾﺖ ﻣﺘﺎﻓﯿﺰﯾﮏ و ﺳﭙﺲ ﮔﺴﺘﺮش دﯾﻦ ﻣﺪاري، اﮐﺜﺮﯾﺖ ﻓﻼﺳﻔﻪ و اﻧﺪﯾﺸﻤﻨﺪان، ﻫﻨﺮ را از ﻣﻨﻈﺮ ﺳﻮدﻣﻨﺪي ﺑﺮرﺳﯽ ﮐﺮده اﻧﺪ .و آن را ﺑﻪ ﻋﻨﻮان اﺑﺰاري در ﺟﻬﺖ ﺗﮑﺎﻣﻞ اﺧﻼﻗﯽ ﺑﺸﺮ، ﺑﺮ ﺷﻤﺮده اﻧﺪ .اﯾﻦ ﻧﮕﺮش از ﭼﻪ زﻣﺎن ﺗﻐﯿﯿﺮ ﮐﺮد؟ در ﮔﻔﺘﺎرﻫﺎي ﺑﻌﺪ ﺑﻪ آن ﺧﻮاﻫﯿﻢ ﭘﺮداﺧﺖ.

ﭘﺎﯾﺎن ﺑﺨﺶ دوم